Choroba Alzheimera to jedno z najpoważniejszych wyzwań współczesnej medycyny i opieki długoterminowej. Dotyka milionów osób na całym świecie i jest najczęstszą przyczyną otępienia u osób starszych. Postępująca utrata pamięci, problemy z orientacją, językiem i codziennym funkcjonowaniem sprawiają, że pacjent staje się stopniowo całkowicie zależny od opiekunów. Czy istnieje skuteczne lekarstwo na tę chorobę? Jak można spowolnić jej rozwój i poprawić jakość życia chorego seniora?
Geneza choroby Alzheimera i rodzaje chorób otępiennych
Jak pisaliśmy już w naszych artykułach na temat schorzeń otępiennych, choroba Alzheimera to neurodegeneracyjna choroba mózgu. Prowadzi ona do stopniowego zanikania komórek nerwowych i utraty funkcji poznawczych. W jej przebiegu w mózgu gromadzą się patologiczne białka, które zaburzają komunikację między neuronami i powodują ich obumieranie. Skutkiem jest pogłębiające się otępienie, problemy z pamięcią, myśleniem abstrakcyjnym, językiem i wykonywaniem prostych czynności. Medycyna wciąż jeszcze nie zna przyczyn, dla których u konkretnej osoby pojawia się Alzheimer. Specjaliści coraz częściej jednak mówią o predyspozycjach genetycznych oraz o tym, że tryb życia w pewien sposób wpływa na rozwój choroby. Bardziej narażeni na Alzheimera będą zatem seniorzy, chorujący na cukrzycę, z wysokim cholesterolem i cierpiący na nadciśnienie tętnicze. Badania pokazują, że rolę odgrywa także płeć – kobiety częściej zapadają na choroby otępienne. Znaczenie ma również poziom wykształcenia (im krótszy czas nauki, tym większe ryzyko zachorowania).
Choroba Alzheimera jest najczęściej spotykanym typem otępienia. Istnieją jednak inne schorzenia neurodegeneracyjne, o których należy pamiętać. Jednym z nich jest otępienie naczyniowe, które wynika z uszkodzeń mózgu spowodowanych udarami czy przewlekłymi chorobami naczyniowymi. Natomiast otępienie z ciałami Lewy’ego charakteryzuje się obecnością halucynacji wzrokowych i objawów parkinsonowskich. Z kolei otępienie czołowo-skroniowe powoduje głębokie zmiany w zachowaniu i osobowości chorego.
Należy też rozróżnić pojęcia „choroba Alzheimera” i „demencja”. Alzheimer to konkretna jednostka chorobowa, natomiast demencja jest ogólnym terminem określającym zespół objawów związanych z pogorszeniem funkcji poznawczych.
Etapy choroby Alzheimera u seniora
Choroba rozwija się stopniowo i przebiega etapami, z których każdy charakteryzuje się innymi problemami i objawami. Warto je poznać, by móc zrozumieć aktualne potrzeby chorego i dostosować do nich opiekę.
- Stadium łagodne (wczesne) – chory zapomina imiona, powtarza te same pytania, ma trudności w planowaniu i organizacji. Zwykle zachowuje niezależność, ale wymaga wsparcia w bardziej złożonych czynnościach. Na tym etapie występują co prawda zaburzenia pamięci, ale chory może żyć samodzielnie albo z niewielką pomocą innych. Może często szukać oczywistych przedmiotów i mieć trudności z odtworzeniem niedawnych wydarzeń. Pojawiają się też problemy z liczeniem. Chory może być rozdrażniony, apatyczny albo obojętny na otoczenie.
- Stadium umiarkowane (środkowe) – w tej fazie nasilają się problemy z pamięcią, orientacją i mową. Choremu coraz trudniej jest wykonywać codzienne czynności, gubi się w znanej okolicy i ma problemy z rozwiązywaniem trudniejszych problemów czy zadań. Ma też problemy z rozumieniem mowy, a zaburzenia zachowania przybierają na silę. Senior może cierpieć na bezsenność. Obecność i pomoc drugiej osoby staje się niezbędna.
- Stadium ciężkie (zaawansowane) – chory traci zdolność komunikacji, nie rozpoznaje bliskich, staje się całkowicie zależny od opiekunów. Nie potrafi się samodzielnie ubrać, po wyjściu z domu nie jest w stanie samodzielnie wrócić. Występują problemy z chodzeniem, połykaniem, nietrzymanie moczu i stolca. Pojawiają się trudne zachowania, jak agresja i niepokój; chory przestaje reagować na bodźce zewnętrzne. To etap, w którym konieczna jest całodobowa opieka.
Pierwsze objawy – na co zwrócić uwagę?
Początki choroby Alzheimera łatwo przeoczyć. Zarówno osoby starsze, jak i ich rodziny czy opiekunowie często bagatelizują pierwsze, nieduże objawy. Bywa, że winę za nie przypisują po prostu starości. Jednak warto być czujnym, zwłaszcza gdy pojawią się takie symptomy, jak:
- powtarzanie tych samych wypowiedzi i pytań,
- zapominanie, co działo się niedawno,
- trudności w zaplanowaniu prostych czynności,
- zostawianie przedmiotów w zaskakujących miejscach,
- kłopoty z doborem słów,
- dezorientacja w znanym otoczeniu,
- nagłe pogorszenie nastroju, rozdrażnienie, apatia.
Pierwsze objawy choroby Alzheimera są subtelne. Chory zaczyna zapominać o niedawnych wydarzeniach, ma trudności ze znalezieniem właściwych słów, a jego myślenie jest spowolnione. W kolejnych etapach pojawiają się problemy z rozpoznawaniem bliskich, dezorientacja w przestrzeni i czasie, kłopoty z podejmowaniem decyzji, zmiany nastroju i osobowości. Niestety, rokowania są niepomyślne. Choroba ta nieuchronnie postępuje i stopniowo prowadzi do całkowitej utraty samodzielności. Od diagnozy do zaawansowanego stadium upływa średnio 8–12 lat, choć tempo rozwoju schorzenia zależy od wielu czynników. Dlatego tak istotne jest wczesne rozpoznanie choroby. Szybkie włączenie leczenia może bowiem spowolnić jej przebieg.
Choroba Alzheimera: leczenie i zapobieganie
Niestety, na chwilę obecną medycyna nie zna skutecznego leku na chorobę Alzheimera. Istnieją jednak metody spowalniające jej rozwój. Jedną z nich jest farmakoterapia. Leki takie jak donepezil, rywastygmina czy memantyna wspomagają funkcjonowanie układu nerwowego oraz poprawiają pamięć i koncentrację, łagodząc objawy otępienia. Równie dobrze sprawdzają się terapie niefarmakologiczne. Należą do nich treningi pamięci, ćwiczenia poznawcze, muzykoterapia, zajęcia plastyczne i ruchowe. Pomagają one utrzymać aktywność mózgu i poprawiają nastrój. Warto też zapewnić chorej osobie wsparcie psychologiczne i socjalne – rozmowy, terapie grupowe i zajęcia dla seniorów zmniejszą poczucie izolacji oraz samotności. A na co dzień konieczna będzie profilaktyka. Składa się na nią aktywny tryb życia, zdrowa dieta, unikanie używek oraz kontrola zdrowia; w szczególności ciśnienia oraz poziomu cholesterolu i cukru we krwi.
Codzienna opieka nad chorym seniorem
Jesteś (lub będziesz) opiekunką osoby chorej na Alzheimera? Zebraliśmy dla Ciebie kilka przydatnych porad, które ułatwią Ci wykonywanie codziennych obowiązków, a seniorowi zapewnią bezpieczeństwo.
Na początek zadbaj o otoczenie chorego. Zapytaj rodzinę podopiecznego o to, czy w domu można zainstalować dodatkowe zabezpieczenia. Chodzi przede wszystkim o drzwi i okna, przez które chory mógłby niepostrzeżenie wydostać się z domu. Ważne są także meble i odpowiednio zabezpieczone urządzenia. Stoły i szafki nie mogą mieć ostrych kantów ani szklanych blatów czy drzwi. Pomieszczenia, w których przebywa senior, powinny być urządzone tak, by zminimalizować ryzyko potknięcia i przewrócenia się. Należy schować wystające kable, przewody i dywaniki, a progi zlikwidować lub odpowiednio oznaczyć. Schowaj też wszelkie ostre przedmioty, zapalniczki i leki, a kontakty zakryj za pomocą specjalnych osłonek. Za to w widocznym miejscu połóż albumy ze zdjęciami, książki i gazety. Pozwoli to seniorowi nie tylko zorientować się w czasie i przestrzeni, ale też zająć myśli czymś przyjemnym.
Chory na Alzheimera potrzebuje stałej troski i życzliwości, ale też zdecydowania i asertywności ze strony opiekuna. Jeśli prosisz o coś podopiecznego, wyraź to w sposób zwięzły i prosty. Pamiętaj, że senior może potrzebować więcej czasu na odpowiedź – nie poganiaj go, ale spokojnie czekaj i ewentualnie naprowadź na właściwe słowo. Przygotuj się na kilkukrotne powtarzanie poleceń i informacji. Chory może też reagować agresją i złością. Nie wchodź wtedy w dyskusję, ale zwróć uwagę seniora w inną stronę. I chwal go za każdą próbę, za podjęte wyzwania oraz sukcesy.
Podsumowanie: czy choroba Alzheimera jest uleczalna?
Choroba Alzheimera jest poważnym i nieuleczalnym schorzeniem, które zmienia życie zarówno seniora, jak i jego rodziny. Choć współczesna medycyna nie potrafi jej wyleczyć, można spowolnić rozwój choroby i poprawić komfort życia osoby starszej. Kluczem do sukcesu jest wczesna diagnoza i szybkie rozpoczęcie terapii. Natomiast Twoim zadaniem – jako opiekunki – będzie wdrożenie działań profilaktycznych oraz prawidłowa, codzienna opieka. Warto zatem wiedzieć o chorobie Alzheimera jak najwięcej, gdyż dzięki temu można zrozumieć każdy jej etap i dostosować opiekę do potrzeb seniora.