Zmęczenie w podeszłym wieku bywa zupełnie normalne. Osoba starsza potrzebuje odpoczynku w ciągu dnia lub nawet drzemki, a ruch często ogranicza się do spokojnych spacerów. Problem zaczyna się wtedy, gdy senność przejmuje kontrolę nad dniem seniora. Podopieczny zasypia przy obiedzie, kleją się mu oczy podczas rozmowy i w trakcie oglądania telewizji. Rzadziej wychodzi też z domu, tłumacząc, że „nie ma siły”. Co wtedy zrobić? Zignorować te objawy? Wręcz przeciwnie. Warto wiedzieć, jak pomóc seniorowi, który ciągle walczy z sennością.
Kiedy senność jest normą, a kiedy powodem do niepokoju?
Krótka drzemka po obiedzie nie jest niczym dziwnym, zwłaszcza w przypadku osób starszych. Z upływem lat zmienia się rytm dobowy organizmu, nocny sen bywa płytszy, a pobudki częstsze. Senior może zasypiać już wczesnym wieczorem, budzić się skoro świt i przysypiać po południu. Jeżeli jednak poobiednia drzemka ciągnie się godzinami, a podopieczny dodatkowo odpoczywa jeszcze po śniadaniu, jest to niepokojący sygnał. Podobnie jak sytuacja, gdy trudno Ci dobudzić seniora po drzemce. Warto też zwrócić uwagę na jego aktywność. Jeśli do niedawna sam wyciągał Cię na codzienne spacery i regularnie spotykał się ze znajomymi w klubie seniora, a teraz najchętniej nie wstawałby z fotela, bądź uważna. Nie czekaj, aż „samo przejdzie” – prawdopodobnie nie przejdzie, a tak nagła senność i zmęczenie mogą być objawami poważnych chorób.
Zdarza się, że osoba starsza przesypia całą noc, a mimo to rano musi się zdrzemnąć. Opiekunowie często nie mogą tego zrozumieć. Pytają: „Dlaczego znowu idzie Pan spać? Przecież spał Pan w nocy”. Nie wiedzą jednak, że te osiem godzin, które podopieczny spędził w łóżku, były raczej próbą przetrwania nocy, niż zdrowym snem. Spał bowiem płytko, budził się co kilkanaście minut, a dolegliwości bólowe nie pozwalały mu głębiej zasnąć. W takich warunkach organizm nie ma szans się zregenerować. Nadrabia więc braki w ciągu dnia, ale przedłużające się drzemki skutkują mniejszą sennością wieczorem. I koło się zamyka.
Przyczyny senności, które trudno dostrzec
Nadmierna senność często jest skutkiem ubocznym leczenia przewlekłych chorób. Niektóre leki działają w ten sposób na organizm, zwłaszcza jeśli senior przyjmuje wiele preparatów naraz. Nierzadko zmęczenie narasta stopniowo, więc trudno je powiązać z konkretnym lekarstwem. Jakie leki zwykle nasilają senność? Są to preparaty uspokajające, przeciwlękowe, przeciwdepresyjne, przeciwbólowe, leki na alergię, przeciwpadaczkowe, a także oczywiście nasenne. Niektóre lekarstwa stosowane w chorobach serca, przy nadciśnieniu lub przy chorobie Parkinsona również mogą mieć takie działanie. Nie należy jednak odstawiać ich samodzielnie, ale zawsze najpierw porozmawiać z lekarzem.
Powodem senności mogą być też takie choroby, jak:
- niedoczynność tarczycy,
- cukrzyca,
- anemia,
- niewydolność serca, zaburzenia rytmu serca,
- choroby płuc,
- przewlekłe bóle, które wybudzają seniora w nocy i powodują zmęczenie w dzień.
Jedną z częstych przyczyn senności jest też bezdech senny. Chrapanie, urywany oddech, nagłe łapanie haustów powietrza i kaszel to jego najbardziej charakterystyczne objawy. Po takiej nocy senior budzi się z bólem głowy, jest rozdrażniony, ma problemy z pamięcią i cały czas przysypia.
Nieustająca senność może być też sygnałem pogorszenia kondycji psychicznej. Depresja albo lęk nie zawsze objawiają się smutkiem czy skłonnością do płaczu – zwłaszcza u osób starszych. Senior cierpiący na depresję częściej jest apatyczny, drażliwy, nie ma apetytu, na każdą sytuację reaguje rezygnacją. Na pierwszy rzut oka wydaje się po prostu senny i zmęczony. Ale gdy próbujesz zachęcić go do wstania, słyszysz: „nie ma po co”; mówi, że wszystko go męczy i chciałby, żeby zostawiono go w spokoju. Takiej reakcji nie należy lekceważyć.
Rola opiekuna w dbaniu o zdrowy sen seniora
Twój podopieczny jest ciągle senny? Nie musisz od razu iść do lekarza. Najpierw poświęć kilka dni na spokojne obserwowanie seniora. Narysuj w zeszycie tabelkę, w której będziesz notować, o której osoba starsza kładzie się spać i o jakiej porze wstaje. Wprowadź godziny i częstość drzemek, zapisz, czy senior budzi się w nocy. Notuj dane dotyczące apetytu, nastroju, przyjmowanych leków, dolegliwości bólowych i aktywności w ciągu dnia. Jeżeli podopieczny choruje na cukrzycę bądź nadciśnienie, zapisz również wyniki pomiarów. Zyskasz konkretne informacje, które pomogą Ci w rozmowie z rodziną i specjalistami.
Zadbaj też o tak zwaną higienę snu. Gdy podopieczny relaksuje się wieczorem przy ulubionym serialu, Ty wywietrz jego sypialnię i zmniejsz ogrzewanie. Zasuń rolety, zaciągnij zasłony i w miarę możliwości ogranicz hałasy z zewnątrz. Na kolację przygotuj coś lekkiego, a do picia zaproponuj wodę lub ziołową herbatę. Dobrym pomysłem jest codzienny rytuał: kąpiel, kolacja, spokojna rozmowa, wyciszenie przy książce lub muzyce. Spróbujcie też wspólnie ograniczyć albo skrócić drzemki w ciągu dnia.
Senność w podeszłym wieku: kiedy potrzebna jest konsultacja lekarska?
Jednorazowa senność, zwłaszcza po wysiłku czy emocjonującym dniu, jest normalna. Problem pojawia się wtedy, gdy dzień seniora definiuje sen. Drzemka po obiedzie, po spacerze, a nawet po śniadaniu; trudności z wybudzaniem, nagła słabość czy zaburzenia świadomości – to objawy, które powinny skłonić opiekunkę do natychmiastowej konsultacji z lekarzem. Podopieczny zaczął zażywać nowy lek i zrobił się dużo bardziej senny? Masz podejrzenia, że cierpi na bezdech nocny? Ostatnio stał się smutny i stracił zainteresowanie rzeczami, które wcześniej lubił? Jak najszybciej umów go do specjalisty. Lekarz porozmawia z seniorem i w razie potrzeby zleci dodatkowe badania lub diagnostykę snu. Czasami wystarczy jedynie lekka zmiana w leczeniu, rytmie dnia i higienie snu, by sytuacja się poprawiła.
Ciągła senność nie jest „naturalnym objawem starości”. To informacja od organizmu, że coś nie działa tak, jak powinno. Rozwiązanie tego problemu może być proste: zmiana rytmu dnia czy rezygnacja z popołudniowej drzemki. Czasami jednak przyczyna leży głębiej, a do jej zwalczenia potrzebna jest interwencja lekarza. Dlatego nie należy lekceważyć sytuacji, gdy podopieczny zasypia o 12:00 w południe, do tego przy ulubionej zupie. Obserwuj go, a jeśli cokolwiek Cię niepokoi, zgłoś ten fakt rodzinie lub specjaliście. Twoja czujność może nie tylko polepszyć kondycję seniora, ale też pomóc mu w walce z ewentualną chorobą.